Teologia kontekstualna
Wyzwania i perspektywy

Teologia kontekstualna wyrasta z oczywistego faktu, że wiara chrześcijańska zrodziła się i jest przekazywana w określonych warunkach społeczno-kulturowych. Stąd kontekst nie jest tylko tłem refleksji teologicznej, lecz stanowi istotny wymiar interpretacji prawd objawionych, a interpretacja ta staje się możliwa dzięki spójnej hermeneutyce. Teologia kontekstualna opiera się na trzech źródłach (loci theologici) – oprócz Pisma Świętego i Tradycji, uwzględnia również ludzkie doświadczenie. Kontekstualizacja nie sprowadza się przy tym do doraźnej „aktualizacji” przekazu religijnego, ale zakłada metodyczne rozpoznanie tego, w jaki sposób doświadczenie jednostkowe lub wspólnotowe, kultura, historia, aktualna wiedza naukowa, sytuacja społeczna lub dynamika zmian cywilizacyjnych wpływają na pytania naukotwórcze, dobór pojęć teologicznych i sposoby uzasadniania przekonań religijnych.

Współczesna teologia kontekstualna rozwinęła się w drugiej połowie XX wieku, kiedy globalny charakter chrześcijaństwa zaczął coraz wyraźniej ujawniać się jako fakt teologicznie doniosły. Dekolonizacja, pluralizacja i szybka modernizacja społeczeństw sprawiły, że Kościoły pozaeuropejskie zaczęły coraz częściej formułować własne języki teologiczne powstające w dialogu z lokalnymi kulturami, tradycjami religijnymi i wyzwaniami społecznymi. W konsekwencji stało się jasne, że teologia wypracowana w jednym kręgu kulturowym nie wyczerpuje doświadczenia Kościoła powszechnego i nie odpowiada automatycznie na pytania innych wspólnot. W tradycji katolickiej istotnym punktem odniesienia dla tej refleksji jest idea inkulturacji. „Poprzez inkulturację Kościół wciela Ewangelię w różne kultury i jednocześnie wprowadza narody z ich kulturami do swej własnej wspólnoty; przekazuje im własne wartości, przyjmując wszystko to, co jest w nich dobre i odnawiając je od wewnątrz” (Jan Paweł II, Redemptoris missio, 52). Dzięki temu procesowi Ewangelia wchodzi w żywą relację z kulturą, a kultura zostaje od wewnątrz oczyszczona i przekształcona w świetle wiary.

Jednym z najbardziej znanych autorów zaangażowanych w problematykę kontekstualizacji teologii jest Stephen Bevans. W swojej pracy Models of Contextual Theology pisze: „Nie istnieje coś takiego, jak «teologia»; istnieje jedynie teologia kontekstualna (…) Uprawianie teologii w sposób kontekstualny nie jest opcją ani czymś, co powinno interesować jedynie osoby z Trzeciego Świata, misjonarzy pracujących na tych terenach czy wspólnoty etniczne w obrębie dominujących kultur. Kontekstualizacja teologii – próba zrozumienia wiary chrześcijańskiej w kategoriach konkretnego kontekstu – jest tak naprawdę imperatywem teologicznym”. 

Celem zapowiadanej konferencji jest próba odpowiedzi na pytanie, czy kontekstualizacja stanowi efektywną metodę prowadzenia badań z zakresu teologii. Motywacją do podjęcia tego problemu są słowa papieża Franciszka: „Refleksja teologiczna jest więc wezwana do zwrotu, do zmiany paradygmatu, do «odważnej rewolucji kulturowej» (Laudato si’, 114), która przede wszystkim zobowiązuje ją do bycia teologią zasadniczo kontekstualną, zdolną do odczytywania i interpretowania Ewangelii w warunkach, w jakich mężczyźni i kobiety żyją na co dzień, w różnych środowiskach geograficznych, społecznych i kulturowych, mając za archetyp wcielenie odwiecznego Logosu, Jego wejście w kulturę, wizję świata, tradycję religijną danego ludu” (Franciszek, Ad theologiam promovendam, 4). Wydaje się, że w obecnej dobie uwzględnianie kontekstów, stanowiących specyficzne loci theologici, nie jest rozwiązaniem alternatywnym, lecz wręcz koniecznym dla zachowania wiarygodności teologii. Pozwala to bowiem uniknąć redukcji teologii do publicystyki, ideologii, mitologii lub czysto opisowych ujęć socjologicznych. Z drugiej strony rodzą się wątpliwości, czy pod pewnymi warunkami strategia ta nie grozi relatywizmem i parcelacją doktryny, a „zmiana paradygmatu” nie stanowi zerwania z ciągłością wiary.

Proponujemy, aby tematyka konferencji – obok zagadnień metateologicznych – obejmowała również studia przypadku, które pozwalają rozpoznać, jak uwarunkowania kulturowe, społeczne i historyczne kształtują pytania, język oraz argumentację teologiczną. Szczególne znaczenie mają obszary, w których generowane są nowe napięcia: przemiany antropologiczne lub kulturowe, nowe odkrycia naukowe, spory etyczne oraz zmiany w sposobie percepcji związane z cyfryzacją i rozwojem nowych technologii, w tym sztucznej inteligencji.

Zapowiadana konferencja ma charakter nie tylko interdyscyplinarny, ale transdyscyplinarny i jest adresowana w szczególności do teologów, biblistów, filozofów, religioznawców, etnologów, socjologów i uczonych z zakresu szeroko pojętej humanistyki. Preferowane są wystąpienia, które – oprócz rekonstrukcji stanowisk – sformułują jasno określone problemy badawcze, zaproponują narzędzia ich analizy i wskażą kierunki dalszych dociekań.

​

Organizatorzy konferencji

​Instytut Nauk Teologicznych US

Interdyscyplinarna Sieć Badań nad Przyczynami Kryzysów Społeczno-Kulturowych

Koło Filozoficzne Studentów Teologii "Logos"